علمای اردکان

 قابل ذکر است:

۱- تحقیق و پژوهش این بخش توسط فاضل ارجمند، پژوهشگر توانمند حضرت حجت الاسلام احسان فتاحی انجام  شده است.

۲- اسامی اعلامی که با رنگ قرمز مشخص شده به این معناست که در این نوشتار از ایشان بحث شده یا در آینده بحث خواهد شد.

شیخ ابوطالب اردکانی
شیخ ابوطالب اردکانی فرزند آخوند ملا علیا اردکانی از شاگردان بحرالعلوم و شوهر خواهر آخوند ملا اسماعیل عقدایی است و شرحی بر الدرّه النجفیه بحر العلوم نوشته است. گویند پدرش آخوند ملا علیا شبی در خواب دید که پسرهایش می¬خواهند از نردبانی بالا روند و تنها ابوطالب موفق شد. پیش خود تعبیر کرد که او موفق به تحصیل علم می¬شود و چنین هم شد و از نسل او علمای زیادی پیدا شدند. وی پدر ملا محمد تقی، محمد اسماعیل و شیخ علی و نیز پدر بزرگ فاضل اردکانی است. (نجوم السرد، ص۱۰۳)

________________________________
کاشف الدین محمد اردکانی (۱۰۶۰ق)
طبیب و ریاضیدان عصر صفوی که در اصفهان اعتبار علمی داشته است. از تاریخ ولادتش اطلاعی نیست اما اگر ولادت فرزندش قاضی در ۱۰۰۱ق باشد ولادت او را باید پیش از ۹۸۰ق دانست.
وی در زمان شاه عباس اول (۹۹۶تا۱۰۳۸ق) به عنوان طبیب از یزد به اصفهان رفت و در زمان شاه صفی نیز حکیم باشی دربار بود.
وی رساله¬ای با نام ربع صائب به فارسی تألیف کرد که در یک مقدمه و ۱۸ باب و یک خاتمه تنظیم شده است و در آن به ردّ مطالب خواجه عبدالقادر بن حسن گیلانی رویانی لاهیجی در ربع مخترع پرداخت. لازم به ذکر است که عبدالقادر گیلانی در رساله ربع مخترع مدعی شد که با افزودن دو نیم¬دایره می¬توان اعمال اسطرلاب را از ربع مجیب به دست آورد اما اردکانی در این رساله معتقد است اگر قرار بر افزودن باشد یک نیم¬دایره کافی است. ربع از آلات رصدی و از اختراعات محمد خوارزمی (بعد از ۲۳۳ق) است و بر اساس سینوس زوایا طراحی شده است.
صاحب کتاب نجوم السرد، کاشف الدین محمد اردکانی را با محمد اردکانی که از سید علی صائغ روایت می¬کند یکی دانسته است. (نجوم السرد، ص۵۲۰ و ۵۲۲) اطلاع درستی از محمد اردکانیِ راوی از سید علی صائغ نداریم ولی به نظر می¬رسد این دو در یک طبقه نیستند. ممکن است مراد صاحب کتاب نجوم السرد از محمد اردکانی، همان محمد بن فخر الدین اردکانی باشد که در سال ۹۹۹ق از سید نور الدین علی بن حسین بن ابوالحسن موسوی عاملی از شاگردان شهید ثانی اجازه روایت دریافت داشت. اتحاد این دو هر چند به لحاظ تاریخی مشکلی ندارد اما به دلیل آن که اطلاع درستی از نام پدر کاشف الدین نداریم فعلاً نمی¬توانیم این اتحاد را ثابت بدانیم.
فرزندان کاشف الدین به نام¬های قاضی الدین، حسام الدین، رضی الدین محمد و میرزا ابراهیم نیز از فضلای مشهور آن عصر بوده¬اند. (ریاض العلماء، ج۴، ص ۳۹۴؛ الذریعه، ج ۱۰، ص۷۲)
_______________________________
میرزا ابراهیم فرزند کاشف الدین اردکانی
عالم و دانشمند عصر صفوی و از شاگردان علامه محمد تقی مجلسی که در اواخر صفر ۱۰۶۳ق از او اجازه روایت دریافت داشته است و او را به فضل و عالم به علوم معقول و منقول ستوده است. در فرازی از این اجازه آمده: و بعد فلما تشرفت‏ بصحبه الفاضل العالم الکامل علامه الوقت و فهامه الزمان أفلاطون العصر و جالینوس الأوان جامع الکمالات الملکیه و الفضائل الإنسانیه حاوی المعقول و المنقول مستجمع الفروع و الأصول میرزا إبراهیم ابن شیخ علماء الزمان و فاضل فضلاء الدوران أرسطاطالیس العصر و بقراط الأوان الواصل إلى رحمه الله الملک المنان مولانا کاشف الحق و الحقیقه و الدین محمد أفاض الله تعالى شآبیب رحمته على رمسه الزکی و تربته المطهره بعد أن قرأ على هذا الضعیف برهه من الزمان و طائفه من الأوان التمس منی و إن لم أکن أهلا له أن أجیز له أدام الله تعالى تأییده روایه ما یجوز لی روایته. از این اجازه بر می¬آید که میرزا ابراهیم در علم طب و فلسفه نیز مهارت داشته چنان¬که پدرش نیز چنین بوده است.
آثار: فیض الدموع در شرح ماجراهای امیرالمؤمنین، عُقَد. شرح باب حادیعشر (نجوم السرد، ص۱۰۴؛ نجوم السماء، ص۱۳۶؛ الذریعه، ج۱، ص۱۶۱؛ اعیان الشیعه، ج۲، ص۲۲۶؛ بحار الأنوار، ج ۱۰۷، ص۶۷-۷۳)
__________________________________
حسام الدین اردکانی فرزند کاشف الدین محمد اردکانی
وی کتاب الدلائل البرهانیه و خرائج را در سال ۱۰۳۶ق کتابت کرده است. هم¬چنین بر پشت کتاب رساله فی الموازین و المقادیر الشرعیه و الطبیه آمده: لأخ الأفضل العلامه بقراط أوانه و جالینوس زمانه حسام الدین محمد أدام الله ظلّه که نشان می¬دهد حسام الدین نیز طبیب بوده است. (طبقات اعلام الشیعه، ج ۵، ص ۱۳۳)
____________________________________
رضی الدین محمد اردکانی
وی مانند پدرش کاشف الدین اردکانی طبیب بود و به هند سفر کرد و در سال ۱۱۱۹ق کتابی در تریاق (پادزهر) نوشت. نام وی در کتاب طب در دوره صفوی آمده است.
______________________________________
میرزا قاضی بن کاشف الدین محمد اردکانی (۱۰۷۴ یا ۱۰۷۵ق)
ولادتش را در ۱۰۰۱ ق ذکر کرده¬اند. وی در فقه و تفسیر و حدیث از شاگردان شیخ بهایی است و در آثار خود مطالب زیبایی از او نقل می¬کند و در طب از شاگردان پدرش کاشف الدین محمد اردکانی و عماد الدین محمود طبیب بود. در دوره¬ای از عمر خود در مشهد ساکن بود اما در اردبیل از دنیا رفت و در بقعه صفی الدین اسحاق به خاک سپرده شد. وی در زمان حکومت شاه صفی (۱۰۳۸تا۱۰۵۲ق) اعتبار و نفوذ داشت و در جلسه مشورتی که سام میرزا را به عنوان سلطنت انتخاب کردند حضور داشت. وی در این زمان شیخ الاسلام اصفهان بود اما در زمان سلطنت شاه عباس دوم (۱۰۵۲تا۱۰۷۷ق) در سال ۱۰۵۵ق به دلیل مشاجره¬ای که با ملا حسن علی تستری داشت از این مسند عزل شد با این حال ولی قلی شاملو در کتاب قصص الخاقانی که در سال¬های ۱۰۷۲تا ۱۰۷۶ق نوشته نام وی را در شمار علما و فضلای عصر شاه عباس دوم ذکر کرده است که نشان می¬دهد در آن دوران هم اعتبار داشته است. او برخی آثار خود را در دوران شاه عباس اول (۹۶۶تا۱۰۳۸ق) و به نام وی نوشت. همچنین در سال ۱۰۲۷ق ملا محمد باقر یزدی را که به مرض دق دچار شده بود با مشورت پدرش درمان کرد که نشان از تبحر وی در علم طبابت دارد. در گود نیماورد اصفهان مدرسه¬ای به نام وی بوده که احتمالاً محل تدریس وی بوده است و شاردن فرانسوی در سفرنامه خود به آن اشاره کرده است.
آثار: جام جهان نمای عباسی که به نام شاه عباس اول نوشته است و در سال ۱۰۳۷ق نوشته است، التحفه المحمدیه فی فروع علم الهیئه، حاشیه بر قواعد شهید، حاشیه بر محاکمات، حاشیه بر طبیعیات و الهیات شفا، حاشیه بر تجرید الاعتقاد، حاشیه بر قانون ابن¬سینا، حاشیه بر اشارات، رساله چوب چینی و خواص قهوه و چای به فارسی که به نام شاه عباس دوم نوشته، الرساله العقودیه در شرح بیتی از فردوسی که در ۱۰۶۲ق نوشت، حاشیه بر اصول کافی، شرح بر اصول کافی با نام کشاف الحقائق که بعد از حاشیه بر اصول کافی نوشته است شرح الاعضالات العشرینیه، رساله در مقادیر شرعیه و موازین طبیه که در ۱۲ باب و سی فصل و یک خاتمه تألیف شده و بر پشت آن نوشته آن را برای برادرش حسام الدین محمد نوشته و در رمضان ۱۰۳۱ به پایان برده، رساله در باب تاریخ ولادت پیامبر، شرح فارسی (شرح دوازده دعا) و عربی (شرح چهار دعا) بر صحیفه سجادیه که ناتمام است و به نام تحفه رضویه است و در سال ۱۰۵۶ق در مشهد نوشته است. این دو شرح بسیار زیباست و مطالب این دو در آثار علامه مجلسی و نیز محدث جزایری نقل قول شده است. وی ابتدا شرح عربی را نوشت و بعد از آن در سال ۱۰۵۷ منتخبی از آن را به فارسی نوشت و هر دو را به شاه عباس دوم تقدیم کرد. این دو شرح در سال ۱۳۸۸ش به چاپ رسیده است. (اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۴۴۸؛ الذریعه، ج۳، ص۴۳۵و۴۶۷-۴۶۸، ج۲۳، ص۳۲۴)
___________________________
محمد نصیر بن قاضی بن کاشف الدین محمد اردکانی
آثار: تحفه سلیمانیه عباسیه در شرح رساله ذهبیه در طب که در ۱۰۷۷ نوشته شده و به تحفه شاهیه عباسیه نیز خوانده می-شود و به چاپ رسیده است، فتوحات عباسی که به فارسی است و به نام شاه عباس دوم نوشته و برخی به اشتباه این کتاب را به پدرش قاضی الدین اردکانی نسبت داده¬اند. همچنین کتابی با نام منتخب شرح شواهد عینی به کتابت محمد نصیر بن شمس الدین محمد میبدی یزدی در ۱۱۰۴ق وجود دارد که در یادداشتی آمده: «احتمالاً کاتب محمد نصیر بن میرزا قاضی یزدی مؤلف تحفه سلیمانیه عباسیه است و پدرش مدتی از سوی شاه منصب قضاوت داشته و به همین عنوان معروف شده است». مرحوم آقا بزرگ در طبقات (۵/۶۱۵) او را به نام محمد نصیر اردکانی معرفی کرده است.
به نظر می¬رسد صاحب این یادداشت اشتباهی مرتکب شده است زیرا این شخص میبدی نیست و نام پدرش شمس الدین محمد نیست بنابراین با صاحب عنوان یکی نیست. (طبقات اعلام الشیعه، ج ۵، ص ۶۱۵؛ الذریعه، ج۱۶، ص ۱۱۷)
________________________________
محمد بن فخر الدین اردکانی
نام وی در اجازه¬نامه¬ها آمده است. سید نور الدین علی بن حسین بن ابوالحسن موسوی عاملی از شاگردان شهید ثانی در سال ۹۸۸ق به مشهد رفت و شیخ محمد بن فخر الدین اردکانی از او اجازه روایت خواست و او بر پشت کتاب مصباح المتهجد اجازه¬ای برایش نوشت. تاریخ این اجازه ۱۳ صفر ۹۹۹ق است. در ذیل کاشف الدین اردکانی این احتمال ذکر شد که شاید وی همان کاشف الدین اردکانی باشد. (تکمله امل الآمل، ص۲۹۰؛ الذریعه، ج۱، ص۲۱۲)
____________________________________
محمد اردکانی
نام وی در اجازه¬نامه¬ها آمده و از سید علی بن سید حسین بن محمد عاملی جزینی مشهور به صائغ حسینی (۹۸۰ق) از شاگردان شهید ثانی اجازه روایت داشته است و از مشایخ اجازه سید حسین بن حیدر کرکی (زنده در ۱۰۳۸ق) است و سید حسین کرکی در اجازه¬اش از او با عناوینی مانند فاضل، عالم و عابد یاد می¬کند. با توجه به اینکه وفات صائغ حسینی در ۹۸۰ق است بنابراین این اجازه باید پیش از این تاریخ باشد بنابراین این شخص با محمد بن فخر الدین اردکانی یکی نیست. (اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۲۰)
_________________________________________
سید احمد حسینی اردکانی (۱۱۷۵-۱۲۳۸ق) حکیم فاضل محدث و مترجم آثار فلسفی و روایی. سیادت وی از طریق امامزاده جعفر یزد به امامزاده علی بن جعفر صادق می¬رسد. وی تنها دانشمند یزد بود که پس از آمدن شیخ احمد احسایی به دیدار وی نرفت. وی آثار زیادی برای شاهزاده محمد ولی میرزا حاکم یزد ترجمه کرده است. انساب السادات یا شجره الاولیاء (تألیف در ۱۲۴۴)، ترجمه برخی از مجلدات عوالم العلوم، سرور المؤمنین در احوال امیرالمؤمنین، رساله در جواب محمد ولی میرزا که آیا خلق افضل از پیامبر نیز ممکن است به تاریخ شوال ۱۲۳۹ق، ترجمه محبوب القلوب، فضل الصلوات یا فضایل الصلوات، فضائل الشیعه، مرآه الأکوان و ترجمه مبدأ و معاد از آثار اوست. کتاب فضایل الصلوات که برای محمد ولی میرزا نوشته از سوی مظفر الدین شاه قاجار به چاپ رسید و وقف عام گردید. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۳، ص۳۲۴۰)
(نجوم السرد، ص۱۲۴)
________________________________
ملا احمد اردکانی (بعد از ۱۲۵۵ق) از حکما و عرفای بزرگ ایران که در شیراز ساکن بوده است. وی از شاگردان مصطفی الحکماء قمشه¬ای است و از آثار او می¬توان به لمعات قدسیه یا شرح چهل حدیث، حاشیه بر مشاعر، حاشیه بر اسفار، حاشیه بر شوارق، حاشیه بر حاشیه جمالیه اشاره کرد. ظاهراً وی پدر زن آیت الله فاضل اردکانی بوده است. احوالات و آثار او گاهی با احوال و آثار سید احمد اردکانی اشتباه شده است. (نجوم السرد، ص۱۲۰؛ الذریعه، ج۱۱،ص۵۰؛ حدائق السیاحه)
_______________________________
سید محمد حسین مهدوی اردکانی
وی فرزند سید مهدی مهدوی فرزند سید اسماعیل اردکانی است. وی در مهر ۱۲۸۶ در اردکان متولد شد و در اصفهان نزد اساتیدی چون آیت الله شیخ محمد رضا مسجد شاهی و سید محمد نجف آبادی، میر سید علی نجف آبادی و آقا شیخ محمد حکیم تحصیل کرد و از آیات مسجد شاهی و سید محمد نجف آبادی اجازه روایت و اجتهاد گرفت. وی در اصفهان ساکن بود و امام جماعت مسجد شمس آباد بود. وی در سال ۱۳۴۸ش (مطابق ۷ شعبان ۱۳۸۹ق) از حضرت امام اجازه امور حسبه گرفت. سرانجام در فروردین ۱۳۶۷ش در اصفهان وفات کرد و در ضلع غربی امامزاده زینبیه (زینب بن موسی بن جعفر) در ارزنان اصفهان مدفون گردید. نام وی در حکایت توجه امام حسین به مادر قبرکن در تخت فولاد اصفهان نزدیک تکیه آمیرزا ابوالمعالی مشهود است و وی قبر این بانوی نظرکرده را دیده است. (صحیفه امام، ج ۱، ص ۴۹۶؛ کرامات الحسینه، ج۲، ص۲۳۰)
____________________________________
ابراهیم بن خلیل الله موسوی اردکانی
وی در نیمه دوم قرن سیزده و نیمه اول قرن چهاردهم می¬زیست. از وی ترجمه کتاب تذکره الخواص به یادگار مانده است و قصد داشته احوالات امام حسین را از کتب شیعیان نقل کند. او این کتاب را در سال ۱۳۱۲ق در اردکان نوشته است. علم فراست ارسطو را در ۲۹ رمضان ۱۳۱۲ کتابت کرده و بعید است که ترجمه خودش باشد. هم¬چنین در همین سال کتاب حشر الاشیاء ملاصدرا را کتابت کرده است.
_____________________
یوسف بن خلیل الله موسوی اردکانی
وی برادر ابرهیم موسوی بوده و در نوزدهم ذیحجه ۱۳۱۱ق کتاب مشاعر ملاصدرا را در مدرس هاشمیه به فرمایش برادرش ابراهیم کتابت کرده است.
___________________________
رفیع الدین حسین اردکانی
رفیع الدین حسین بن علی اردکانی کاتبی است که در سال ۱۰۵۱ق کتاب التکمله فی شرح التذکره النصیریه خفری را کتابت کرده است.
___________________________
محمد حسین بن اسماعیل اردکانی (بعد از ۱۰۸۷ق)
محمد حسین بن اسماعیل اردکانی وی در قرن یازده می¬زیست و کتاب الفوائد الضیائیه جامی را در ۱۶ صفر ۱۰۸۷ق کتابت کرده است.
_______________________________
محمد اشرف بن محمد تقی اردکانی (بعد از ۱۰۸۵ق)
محمد اشرف بن محمد تقی اردکانی در ۲۶ محرم الحرام ۱۰۸۵ق کتاب کافی را در یزد کتابت کرده است.
______________________________
سید اسماعیل بن مهدی حسینی اردکانی (بعد از ۱۲۷۹ق)
اسماعیل بن مهدی حسینی اردکانی یزدی وی در ذیحجه ۱۲۷۹ق در مدرسه صدر اصفهان کتاب شرح شمسیه قطب الدین رازی را به فرمایش آقا میرزا فخر الدین تویسرکانی کتابت کرده است.
_______________________________
احمد بن ابوالحسن اردکانی (بعد از ۱۲۲۷ق)
احمد بن ابوالحسن اردکانی وی در ۱۲۲۷ق کتاب تحفه الزائر را کتابت کرده است. ترجمه تحفه الحسینیه بهبهانی نیز از دیگر آثاری است که وی کتابت کرده است.
______________________________
حسین بن حسن یزدی اردکانی (ملا حسین اردکانی)
وی از شاگردان سید علی صاحب ریاض و سید محمد مجاهد بوده است. آثار: رساله مختصر در نماز (به نام ترجمه الصلاه)، دو رساله مختصر در اصول و فروع دین، رساله سؤال و جواب بر اساس فتاوای سید محمد مجاهد در احکام واجبات و محرمات و وضو و نماز و روزه که شاید با قبلی یکی باشد. ترجمه عوالم العلوم در احوالات امام حسن مجتبی(ع) که در سال ۱۲۳۸ برای محمد ولی میرزا نوشته.
_________________________________
حیدر بن محمود حسینی اردکانی مشهور به قطب الدین
وی کتاب التنقیح الرائع فاضل مقداد را برای خودش در روز چهارشنبه آخر ربیع الاول سال (۱۰۱۰ ظاهراً) ق کتابت کرده است.
______________________________
علیقلی بن عزیز الله اردکانی (بعد از ۱۱۳۸ق)
وی کتاب مصباح کفعمی را که به کتابت محمد قاسم بن محمد زمان در ذیحجه ۱۰۷۰ق بوده است مقابله کرده است. همچنین کتاب مقباس المصابیح مجلسی را که محمد شفیع بن محمد مقیم اردکانی در ۱۱۲۲ق کتابت کرده است در ۱۱۳۸ با نسخه اصل مقابله و تصحیح کرده است.
____________________________
درویش محمد بن یوسف شاه اردکانی
او در مدرسه آصفیه مشهور به اسماعیلیه حاشیه کوچک میر سید شریف را در ۱۰۶۸ق کتابت کرده است.
______________________________
محمد بن عبدالعلی اردکانی
او در سال ۱۰۹۴ق کتاب خلاصه تفسیر المنهج فتح الله کاشانی را کتابت کرده است.
_______________________________________
محمد حسن بن شیخ ذوالفقار اردکانی
او در ۲۸ شوال ۱۰۲۵ دیوان انوری را کتابت کرده است.
_______________________________________
آقا محمد عبدالکریم معروف به آقای اردکانی و متخلص به شیدا
از علما و روحانیون عصر قاجار که بسیار نکته سنج بود و در ۸۵ سالگی در ۱۳۳۷ق بدرود حیات گفت. وی شاعری باذوق بود و دیوان شعری داشته است. (الذریعه، ج۹، ص۵۶۵؛ تذکره شعرای یزد، ص۱۸۳)
_____________________________________
سید عبدالله سودایی اردکانی شاعر و شاگرد آذر بیگدلی و صباحی کاشانی است. اصل وی از سادات طباطبایی بیادق از توابع بیابانک است و عمری دراز داشت. وی بیشتر اوقات در اردکان و تفت به تدریس اشتغال داشت و در خطاطی زبردست بود. از وی اشعاری به یادگار مانده است. (الذریعه، ج۹، ص۶۹۶؛ تذکره شعرای یزد، ص۱۵۱)
_____________________________________
حاج سید حسن بن حسین معروف به سید آقایی فانی اردکانی یزدی(۱۳۳۸ق)
برهان المتقین و نیران الملحدین سید حسن بن حسین حسینی فانی اردکانی معروف به سید آقایی در ۱۳۲۵ق به همراه رد السخیفه در رد صحیفه عدلیه نشریه بابیه او در یک جلد به چاپ رسید. حرز المؤمنین وی نیز در ۱۳۲۱ق در اصفهان به چاپ رسید. فلاح الایمان فی زناد الاشجان نیز به اهتمام سلیمان خان نایب الحکومه در ۱۳۱۷ در اصفهان به چاپ رسید. (فهرست کتابهای چاپهای فارسی، ج۱، ص۷۵۷ و ج۲، ص۱۷۳۷و۲۵۳۲ و ج۳، ص۳۷۶۱)
______________________________________
ملا محمد حسن بن حاج ملا محمد باقر اردکانی
وی از شاگردان میرزا محمد باقر چهار سویی صاحب روضات الجنات است و اجازه¬ای از وی دریافت داشته است. (مکارم الآثار، ج۳، ص۸۰۵)
_____________________________________
عبدالرزاق اردکانی
وی خطاط بوده و در سال ۱۳۱۶ق برخی کتب چاپ سنگی مشهد به خط او به چاپ رسیده است. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۲، ص۲۶۱۶)
____________________________________
عبدالکریم اردکانی
عبدالکریم اردکانی کاتب اردکانی که نسخه زاد المعاد مجلسی را برای محمد جعفر حنان کتابت کرده است.
_____________________________________
محمد ابراهیم بن محمد حسین اردکانی که در صفر ۱۲۴۵ق کتاب زینه التواریخ را کتابت کرده است.
_____________________________
حاج ملا محمد حسن بن محمد ابراهیم اردکانی یزدی (۱۳۱۵ق)
صاحب کتاب سیف الواعظین فی غزوات امیر المؤمنین که در ۱۳۰۷ق در تهران به چاپ سنگی رسیده است. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۳، ص۳۱۳۸)
_________________________________
محمد علی بن محمد امین اردکانی که شرح کافی ملاصالح مازندرانی را در روز یکشنبه ۱۹ رجب ۱۰۹۰ در یزد کتابت کرده است.
_____________________________________
حسین بن محمد اردکانی که در کرمان ساکن بوده و واعظ و سخنور بوده است.
مخزن الواعظین، کنز الذاکرین، فوز المؤمنین که بعد از این دو کتاب نوشته شده و در چهارده باب است و در هر بابی چند مجلس و به نام وکیل الملک محمد اسماعیل خان نوشته است و جلد اول آن در رجب ۱۲۷۷ق به پایان رسیده است.
______________________________
محمد صادق بن محمد علی یزدی اردکانی که کتاب مفاتیح الاصول سید محمد مجاهد را در ۱۲۳۳ق کتابت کرده است.
_______________________________
محمود بن حاجی محمد اردکانی که یادداشت تملک صحیفه سجادیه به سال ۱۰۱۹ق نوشته است.
______________________________
محمد شفیع بن محمد صالح اردکانی یزدی که یادداشت تملکی دارد.
___________________________________
عبدالعظیم بن علی اردکانی یزدی
وی سؤالات شیخ احمد بن صالح بن طوق قطیفی و پاسخ¬های شیخ احمد احسایی به او را در ۱۲۴۰ق کتابت کرده است. (الذریعه، ج۲، ص۷۵)
______________________________________
کمال الدین سید حسین بن علی طباطبایی زواره¬ای اردکانی (۱۲۳۵ق) معروف به مجتهد الشعرا و مجمر اصفهانی که معلومم نشد اردکانی به چه لحاظ است. ر.ک مجمع الفصحاء
_____________________________
احتشام الحکما میرزا احمد طباطبایی اردکانی که رساله وباییه وی در تهران به چاپ سنگی رسیده است و باید دید کیست. (فهرست کتابهای چاپی، ج۵، ص۵۳۹۰)
___________________________________
سید اسماعیل بن محمد بن جعفر حسینی اردکانی (۱۲۴۷-۱۳۱۷ق)
وی در اردکان متولد شد و برای تحصیل به اصفهان رفت و از محضر محمد جعفر آباده¬ای و حسینعلی تویسرکانی استفاده برد. بعد از آن به اردکان بازگشت و مرجع امور دینی مردم گردید. ایشان عالمی توانمند و سخنرانی ماهر بود و آثار متعددی از وی به یادگار مانده است. ذخیره المعاد در مقتل، مجالس الواعظین و الأبطال از آثار اوست. کتاب الابطال در نبوت و امامت است و در آن به ردّ نصارا و بابیه پرداخته است. آیت الله محمد باقر فشارکی بر این کتاب تقریظی نوشته و در آن به اجتهاد مؤلفش اشاره کرده است.
کتاب الابطال سید اسماعیل اردکانی در سال ۱۳۱۳ق به خط محمد اسماعیل بن احمد خوانساری به چاپ رسیده است و کتاب ذخیره المعاد فی ذکر مصائب سید الشهداء و أهل بیته الأخیار الأطهار او نیز در ۱۳۲۰ق در تهران به چاپ رسیده است. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۱، ص۱۴۱)
از ایشان سه فرزند به نام¬های سید محمد رضا اردکانی (پدر آیت الله خاتمیسید مهدی مهدوی (پدر آیت الله سید محمد حسین مهدوی) و سید حسین مرتضوی به یادگار ماند.
میرزامحمدباقر بن ملا علیرضا اردکانی معروف به میرزا باقر شریف
از علمای بزرگ اردکان، معاصر با صاحب جواهر که در یزد سکونت داشته است. تبحر ایشان بیشتر در ادبیات است. قبر ایشان در مقبره آخوند ملا اسماعیل عقدایی می¬باشد. از آثار ایشان می¬توان به:
۱- الشواهد الکبری
۲- جامع الشواهد
اشاره کرد.
کتاب جامع الشواهد از کتب متداول نزد طلابی است که به ادبیات عرب مشغول هستند. (اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۹۰)
___________________________________
میرزا محمدتقی بن محمدباقر شریف اردکانی
عالم و فقیه از شاگردان شیخ انصاری و صاحب جواهر و حدود سال ۱۳۰۰ ه.ق وفات نموده است.
از تالیفات ایشان مجموعه الهدایه است که فتاوای شیخ انصاری را در سه بخش اصول دین و فروع دین و معاصی صغیره و کبیره تالیف کرده و در سال ۱۲۷۷ بنام اصول الدین و فروعه چاپ شده و رساله عملیه¬ای نیز داشته است که در تهران به چاپ رسید. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۲، ص۲۵۸۱ و ۲۵۸۴) البته در فهرست کتب چاپی نام رساله وی دو بار ذکر شده و یکبار او را متوفا به سال ۱۲۶۷ دانسته که احوالات وی با عموی فاضل اردکانی به نام ملامحمد تقی اردکانی اشتباه شده است.
__________________________________
شیخ حسن بن محمد بن ابراهیم بن محتشم اردکانی
عالم، فقیه، ادیب و فاضل از علمای قرن چهاردهم و استاد ادبیات سید محمدکاظم یزدی (صاحب عروه) بوده و کتاب شرح قصیده عینیه حمیریه از اوست. وفات ایشان در سال ۱۳۱۵ می¬باشد. (اعیان الشیعه، ج۵، ص۲۳۶)
_______________________________________
سید صالح بن حبیب الله طباطبایی اردکانی معروف به مدرس اول یا امیرصالح اردکانی
از اعاظم علما که در اردکان متولد شده و در یزد و اصفهان نزد اساتید آن سامان تحصیل کرده است. به اکبر آباد هند رفت و بعد از توقف اندکی به اردکان مراجعت نمود. وی در اواخر عمر برای تدریس در بقعه اسحاقیه (در مدرسه مصلی) به یزد رفت و از این رو خودش به مدرس معروف شد و به خاندان ایشان مدرسی گفته می¬شود. از ایشان دو فرزند به نام¬های محمدنصیر و میرزا وجیه الدین به یادگار باقی مانده است. ایشان دارای تالیفاتی چون:
۱- زبده الحساب
۲- هدیه القاصر االی مولانی الباقر
می باشد.
_________________________________
شیخ علی اصغر بن رجبعلی اردکانی معروف به مجد العلما
از علمای اردکان که در جریان مبارزه با بابی¬ها نقش داشته و کتابی نیز در رد بابیه دارد بنام «هدایه المهدویه فی رد الطائفه البابیه» یا هدیه المهدویه که مرحوم آیت الله سید محمد عصار نیز کتابی بنام: الحجج الرضویه فی تایید الهدایه المهدویه و الرد علی البابیه در تایید این کتاب نوشته است. هدایه المهدویه در ۱۳۲۵ق در تهران به چاپ سنگی رسیده است. (فهرست کتابهای چاپی فارسی، ج۵، ص۵۴۶۴)
از ایشان دو فرزند پسر بنام شیخ محمود فرساد و شیخ اسماعیل یه یادگار مانده است.
__________________________________________
شیخ محمود بن علی اصغر اردکانی معروف به فرساد
در شب دوم سفر ۱۳۰۹ در دریای عدن در راه مکه به دنیا آمده است. مقدمات و سطح را در اصفهان نزد اساتیدی چون شیخ علی مدرس یزدی و آیت الله شیخ عبدالکریم گزی و آیت الله سید محمدصادق اصفهانی گذراند سپس به نجف رفته و از محضر آیات عظام سید محمدکاظم یزدی، شیخ الشریعه اصفهانی، سید ابوالحسن اصفهانی و آخوند خراسانی بهره¬ها برد. بعد از آن به قم رفته و از محضر حاج شیخ عبدالکریم حایری یزدی استفاده برد و در یزد رحل اقامت افکند. سرانجام این عالم در ۹ ربیح الاول ۱۳۸۳ مصادف با ۸ مرداد ۱۳۴۲ در سن ۷۴ سالگی در یزد وفات یافته است و در مزار جوی هوهر به خاک سپرده شد.
______________________________
شیخ باقر اردکانی
از علمای متبحر و جلیل عصر ناصری و صاحب نفوذ بوده و در یزد سکونت داشته و مرجع دینی در یزد بوده و در سال ۱۳۰۱ در همانجا وفات نمود.
________________________________
ملا محمد علی بن محمدحسن اردکانی معروف به فاضل نحوی
از علمای بزرگ اردکان و از شاگردان خواجه شرف الدین عقدایی، شیخ جعفر کاشف الغطا و علامه بحر العلوم که در ادبیات و لغت عرب ید طولایی داشته است. تاریخ ولادت وی به درستی مشخص نیست ولی با توجه به اینکه سید بحر العلوم در سال ۱۲۱۲ق از دنیا رفته است باید ولادت وی را در حدود سال ۱۱۹۰ بدانیم. وی پیش از سال ۱۲۵۵ ه.ق در اردکان دار فانی را وداع گفته و در قبرستان باغ ملی مدفون می¬باشد. آثار:
۱- تحفه الاولیا در ترجمه اصول کافی که به امر شاهزاده ولی میرزا در ۱۲۳۷ق نوشته است. این کتاب در ۱۳۸۷ش توسط انتشارات دارالحدیث در چهار جلد به چاپ رسیده است.
۲- کهف الوری در ترجمه تتمه اصول کافی که در ۱۲۳۹ق به پایان برده و به همراه تحفه الاولیاء به چاپ رسیده است.
۳- لوامع التنزیل در شرح شاطبیه که به عربی نوشته است و به وسیله خودش به فارسی ترجمه شد.
۴- تعبیر الرویا
۴- مرآه الرائی که شاید با قبلی یکی باشد.
۵- ترجمه جلد دهم عوالم بنام مصائب الاسلام در دو جلد که در ۱۲۳۹ به نام شاهزاده ولی میرزا نوشته است.
۶- ترجمه کتاب توحید صدوق به نام الطلع النضید که در ۱۲۴۱ق نوشته است.
۷- هدایه الاعلام در ترجمه و شرح کفایه الاحکام محقق سبزواری که جلد اول آن در ۱۲۴۰ق به پایان رسیده است.
۸- مدارک الآیات
۹- رائق فی ترصیف لغات الفائق در دو جلد که جلد اول آن در ۱۲۳۳ق به پایان رسیده است.
۱۰- رساله الغوافی فی شرح لغات العروض و القوافی که در ۱۲۲۸ق نوشته و در ۱۲۳۰ق به خط مؤلف تجدید کتابت شده است.
۱۱- تحفه حسینیه
۱۲- نجات الثقلین در تاریخ امام حسین (ع)
۱۳- الغره فی شرح الدرّه که شرح منظومه فقهی سید بحر العلوم است. انگیزه وی در نوشتن این کتاب آن است که وی شبی سید بحرالعلوم را در خواب دید که او را بر دوش گذاشته و بر دکان بلندی می¬گذارد. حدود ۲۵ سال بعد کسی از وی از یکی از ابیات فقهی سید بحرالعلوم سؤال می¬کند و او شرحی بر آن بیت می¬نویسد و تصمیم می-گیرد بر تمام این منظومه شرح بنویسد و ناگهان رؤیا بیست و چند ساله پیش را به خاطر می¬آورد. به نظرش تعبیر خواب این است که شرحی بر کتاب بحرالعلوم می¬نویسد و بدین وسیله شهرت سید بحرالعلوم بیشتر می¬شود.
۱۴- المطالب السنیه فی شرح الدره الالفیه شهید اول در چهار جلد ایشان میباشد.
۱۵- رساله در ممنوعیت نام بردن از حضرت صاحب در زمان تقیه و خوف
۱۶- رساله نجات السالکین و خلاص الهالکین در ردّ جماعت صوفیه و بررسی برخی احادیث مشکل.
۱۷- تذکره الطلاب در شرح عوامل ملامحسن در علم نحو
۱۸- کشف النقاب در فهرست شرح العده فی اقرب مده که در لغت است.
۱۹- تکمله العوالی در ترجمه امالی شیخ صدوق
فاضل نحوی در تعبیر خواب استاد بوده است و در این باره کتابی نیز نوشته است. شاهزاده ولی میرزا به هنگام عزیمت از یزد به تهران در شهر اردکان در عالم رؤیا خواب می¬بیند که دست¬های وی را گرفته و گوشش را تیغ زدند. او که از خواب برآشفته بود از فاضل نحوی جویای تعبیرش می¬شود. فاضل تعبیر ناخوشی را برای شاهزاده پیش بینی می¬کند و سرانجام این تعبیر واقع شد و شاهزاده دیگر نتوانست به مقرّ حکومت بازگردد.
ایشان فرزندی به نام زین العابدین داشته است. (نجوم السرد، ص ۶۱۷؛ تراجم الرجال، ج۳، ص۳۲۸؛ گنجینه دانشمندان، ج ۷، ص ۴۳۶؛ مقاله فاضل نحوی از احسان فتاحی چاپ شده در کتاب گلشن ابرار)
__________________________________
شیخ ملامحمدتقی بن ابوطالب اردکانی معروف به علامه اردکانی
فقیه و اصولی از علمای بزرگ و از شاگردان سید شفتی (حجت الاسلام) که از او اجازه روایتی داشته و در یزد ساکن بود. در سال ۱۲۵۷ق به امر میرزا آغاسی صدر اعظم که علما را به پایتخت فرا می¬خواند به تهران رفت و مدتی را در حبس گذراند و بعد از آزادی تولیت مدرسه مروی به او واگذار شد.
سرانجام این عالم بزرگ در سال ۱۲۶۸ ه.ق در تهران دار فانی را وداع گفت. از ایشان دو پسر بنام¬های شیخ محمد و شیخ محمدتقی بر جای ماند. ایشان عموی فاضل اردکانی بوده و ملا اسماعیل عقدایی دایی ایشان می¬باشد. از ایشان آثاری چند باقی مانده که اکثر آنها را در دوران حبس نوشته:
۱- رساله¬ای در صلح
۲- رساله¬ای در تقلید
۳- الافاضات در فقه
۴- رساله¬ای در مفهوم و منطوق
۵- احکام الاراضی المفتوحه عنوه
۶- حجیه المظنه و اعتبار مطلق الظن
۷- رساله¬ای در حجیه الظن فی الفروع دون الاصول
۸- مغتنم الایام فی مستند الاحکام در اصول فقه
۹- جواهر الزواهر فی احکام المبانی و ایضاح السرائر در اصول فقه
۱۰- رساله¬ای در لاضرر
۱۱- اللئالی الغالیه در فنون مختلف
(مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۶۴)
_______________________________
میرزامحمد بن علیرضا اردکانی معروف به میرزا محمد مجتهد
والد مرحوم آیت الله شیخ مرتضی اردکانی و از علما و مراجع اردکان در قرن ۱۴ که تحصیلات خود را نزد اساتیدی چون میرزا بدیع اصفهانی و اساتید دیگر اصفهان به پایان برده و به اردکان مراجعت و به انجام وظایف دینی پرداخت. در شعبان سال ۱۳۴۴ق دار فانی را وداع و در قبرستان اردکانی در بقعه خانوادگی خود مدفون می¬باشد. دارای تالیفاتی چون:
۱- کتابی در ترجیح و تعادل
۲- رساله¬ای در تجزی
می¬باشد.